{"id":1217,"date":"2024-09-07T20:27:38","date_gmt":"2024-09-07T18:27:38","guid":{"rendered":"https:\/\/costadamorte.info\/?post_type=libro&p=1217"},"modified":"2024-11-21T19:05:52","modified_gmt":"2024-11-21T18:05:52","slug":"idade-moderna","status":"publish","type":"libro","link":"https:\/\/guia.visitacostadamorte.com\/gl\/libro\/idade-moderna\/","title":{"rendered":"Idade Moderna"},"content":{"rendered":"\n

Esta etapa hist\u00f3rica comprende desde finais do s\u00e9culo XV ata finais do XVIII, aproximadamente tres s\u00e9culos. Tam\u00e9n se co\u00f1ece como o Antigo R\u00e9xime<\/strong>. In\u00edciase este per\u00edodo cunha maior centralizaci\u00f3n do poder real trala chegada dos Reis Cat\u00f3licos, que crearon novas instituci\u00f3ns que limitar\u00edan o poder da nobreza. Parte desta aristocracia trasladarase \u00e1 corte ao servicio da nova monarqu\u00eda.<\/p>\n\n\n\n

Na divisi\u00f3n territorial imperar\u00e1n os dereitos se\u00f1oriais adquiridos sobre un espazo xeogr\u00e1fico por doaz\u00f3n ou herdanza, dando lugar \u00e1s xurisdici\u00f3ns<\/strong> e coutos<\/strong>, sobre os que un se\u00f1or, eclesi\u00e1stico ou laico, exercer\u00e1 a autoridade e ter\u00e1 dereito a cobrar unha serie de tributos aos habitantes dese territorio acoutado. Cada unha destas xurisdici\u00f3ns estaba dividida en parroquias.<\/p>\n\n\n\n

A Costa da Morte durante este per\u00edodo pertenc\u00eda \u00e1 extensa provincia de Santiago, ag\u00e1s as terras situadas m\u00e1is ao norte da comarca de Berganti\u00f1os, inclu\u00eddas na provincia da Coru\u00f1a. Gran parte desta rexi\u00f3n costeira estaba baixo o se\u00f1or\u00edo dos Moscoso<\/strong> ou condes de Altamira<\/strong>, que exerc\u00edan o seu dominio sobre as amplas xurisdici\u00f3ns de Corcubi\u00f3n, Vimianzo e Mens, que comprend\u00edan un total de setenta e d\u00faas parroquias e unha superficie aproximada duns 675 km2<\/sup>, case a metade do espazo xeogr\u00e1fico destas terras m\u00e1is occidentais. Sobre o resto compart\u00edan se\u00f1or\u00edo abades ou priores de mosteiros, bispos e arcebispos, o rei ou outros nobres como os Berm\u00fadez de Castro<\/strong> das torres de Nogueira (Seavia, Coristanco) ou da vila de Cai\u00f3n ou os condes de Maceda <\/strong>que compart\u00edan se\u00f1or\u00edo en varias parroquias co conde de Altamira. Do arcebispado de Santiago depend\u00edan as vilas de Fisterra, Mux\u00eda ou Malpica, mentres que o mosteiro de San Marti\u00f1o Pinario impo\u00f1\u00eda a s\u00faa autoridade sobre as xurisdici\u00f3ns de Oz\u00f3n (Mux\u00eda), Ba\u00ed\u00f1as (Vimianzo) ou Rus (Carballo).<\/p>\n\n\n\n

\"46bis.torres
Torres de Nogueira, fortaleza dos Bermu\u0301dez de Castro<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Durante os s\u00e9culos da Idade Moderna a poboaci\u00f3n da Costa da Morte aumentou en termos xerais, nos s\u00e9culos XVI e XVII. O maior crecemento produciuse na zona costeira debido ao aumento da actividade pesqueira e do comercio derivado da mesma. Non obstante, houbo per\u00edodos de descenso como o andazo que se produciu cara ao ano 1571, que no caso da vila de Mux\u00eda, de 140 veci\u00f1os tan s\u00f3 quedaron 40 (Benlloch del R\u00edo, 2010: 39). Esta tendencia alcista da poboaci\u00f3n consolidarase a partir de mediados do s\u00e9culo XVII, ocasionada pola introduci\u00f3n do cultivo do millo<\/strong>, chegado de Am\u00e9rica, que se inicia nas comarcas costeiras, porque presentaban mellores condici\u00f3ns clim\u00e1ticas para a s\u00faa adaptaci\u00f3n.<\/p>\n\n\n\n

Segundo o censo de 1533 sobre a poboaci\u00f3n de coutos e xurisdici\u00f3ns da coroa de Castela, as vilas da parte sur da Costa da Morte ti\u00f1an este n\u00famero de veci\u00f1os: Mux\u00eda 57 (uns 228 hab.), Cee 59 (236 hab.), Corcubi\u00f3n 46 (184 hab.) e Fisterra 39 (156 hab.), datos que non son moi fiables, pero que nos dan unha aproximaci\u00f3n da poboaci\u00f3n destes n\u00facleos.<\/p>\n\n\n\n

A comezos do s\u00e9culo XVII, segundo os datos que nos achega o cardeal Jer\u00f3nimo del Hoyo nas s\u00faas Memorias<\/em> (1607), nas vilas de Cee e Corcubi\u00f3n producirase un significativo aumento da s\u00faa poboaci\u00f3n, mentres que nas demais o incremento foi moito menor.<\/p>\n\n\n\n

Vilas<\/td>Veci\u00f1os<\/td>Habitantes (approx.)<\/td><\/tr>
Fisterra<\/td>60<\/td>240<\/td><\/tr>
Corcubi\u00f3n<\/td>120<\/td>480<\/td><\/tr>
Cee<\/td>120<\/td>480<\/td><\/tr>
Mux\u00eda<\/td>60<\/td>240<\/td><\/tr>
Camari\u00f1as<\/td>50<\/td>200<\/td><\/tr>
Laxe<\/td>40<\/td>160<\/td><\/tr>
Malpica<\/td>62<\/td>248<\/td><\/tr><\/tbody><\/table>
Fonte: Memorias Cardeal Del Hoyo<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

En todas estas vilas a actividade econ\u00f3mica principal era a pesca<\/strong> e o comercio mar\u00edtimo<\/strong>. As especies que m\u00e1is se capturaban eran a sardi\u00f1a<\/strong>, a pescada<\/strong> e o congro<\/strong>. Todos estes peixes para seren comercializados era preciso conservalos con sal, con fume ou curalos ao aire. A sardi\u00f1a, unha vez pescada con rede, salg\u00e1base ou afum\u00e1base. O sal era un produto escaso que proced\u00eda de Portugal ou Breta\u00f1a e vend\u00edase en r\u00e9xime de estanco por funcionarios da coroa nos alfol\u00edns. No s\u00e9culo XV xa se citan establecementos deste tipo nas vilas de Fisterra, Corcubi\u00f3n, Cee e Mux\u00eda. O afumado realiz\u00e1base en locais pechados -os fumeiros-, queimando distintas plantas, sobre todo loureiro.<\/p>\n\n\n\n

\"47.secadoiros
Secadoiros de congro de Muxi\u0301a, que se mantiveron ata actualidade<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

O congro e a pescada cur\u00e1banse ao aire. Esta \u00faltima tam\u00e9n se pod\u00eda salgar. O congro pesc\u00e1base con gorentes,<\/em> unha especie de palangre antigo e sec\u00e1base en estruturas de madeira situadas na beiramar sobre as que se penduraba o peixe despois de eviscerado, la\u00f1ado e lavado en auga de mar. O vento seco do nord\u00e9s propio desta costa \u00e9 o ideal para este proceso. A pescada sec\u00e1base tam\u00e9n nuns armaz\u00f3ns de madeira constru\u00eddos a car\u00f3n das casas -os cani\u00e7os<\/em>-, tal como se recolle na historia da vila de Cee (Casti\u00f1eira Castro, V. M., 1999: 253).<\/p>\n\n\n\n

Este peixe curado ou salgado export\u00e1base a diferentes portos da pen\u00ednsula ib\u00e9rica. Hai constancia de que durante os s\u00e9culo XVI e XVII tratantes das R\u00edas Baixas vi\u00f1an mercar congro e pescada a distintos portos da Costa da Morte para logo vendelos no Pa\u00eds Vasco, en Portugal ou en portos do Mediterr\u00e1neo. Desde al\u00ed introduc\u00edase a zonas do interior da Rioxa, Castela ou Arag\u00f3n. Hab\u00eda tam\u00e9n barcos destes nosos portos que se dedicaban a transportar este tipo de peixe a outros lugares da costa peninsular, eran os denominados barcos de cuberta. Camari\u00f1as era un dos portos que m\u00e1is se dedicaba a esta actividade comercial. De aqu\u00ed sa\u00edan embarcaci\u00f3ns cargadas de sardi\u00f1a para o Pa\u00eds Vasco e volv\u00edan con ferro.<\/p>\n\n\n\n

Por esta \u00e9poca tam\u00e9n se practicou a pesca da balea<\/strong> en portos da Costa da Morte, sobre todo nos da parte norte. Esta actividade xa se cita na Idade Media, pero a referencia m\u00e1is detallada ach\u00e9ganola o Licenciado Molina a mediados do s\u00e9culo XVI cando fala dos portos de Malpica e Cai\u00f3n. Practic\u00e1base nos meses de inverno e aproveit\u00e1base para a produci\u00f3n de aceite. A finais do s\u00e9culo XVII, aband\u00f3nase debido \u00e1 competencia doutros pa\u00edses.<\/p>\n\n\n\n

\"48.
Na Costa da Morte varios portos dedica\u0301ronse a\u0301 caza da balea (Arquivo da pesca, Caio\u0301n)<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

A mediados do s\u00e9culo XVIII produciranse notables cambios no sector pesqueiro galego como consecuencia da promulgaci\u00f3n das Ordenanzas Generales<\/em> de 1748, que en teor\u00eda liberaban aos mari\u00f1eiros das imposici\u00f3ns xurisdicionais da igrexa e nobreza, a\u00ednda que se lles continuou a reclamar alg\u00fans tributos. Tam\u00e9n se estableceu a seguranza mar\u00edtima, a liberdade de pesca e a posibilidade de incorporar tecnolox\u00edas novas tanto no xeito de pescar como na conservaci\u00f3n e comercializaci\u00f3n, pero esta nova normativa traeralle aos mari\u00f1eiros galegos unha serie de compromisos e obrigas que ser\u00e1n moi prexudiciais para exercer o seu traballo e permitir\u00e1 a chegada dos catal\u00e1ns \u00e1s nosas costas, primeiro de xeito ocasional e despois dunha maneira permanente.<\/p>\n\n\n\n

Estes fomentadores gozaban do privilexio de non ter a obriga de prestar o servizo na Armada porque ao estaren matriculados nos gremios catal\u00e1ns, al\u00ed non eran reclamados, mentres que os mari\u00f1eiros galegos v\u00edanse obrigados a prestar ese servizo entre os 16 e 60 anos, tendo que incorporarse en caso de calquera conflito b\u00e9lico.<\/p>\n\n\n\n

Os catal\u00e1ns<\/strong> chegaron \u00e1s nosas costas coa intenci\u00f3n de pescar a abundante sardi\u00f1a que hab\u00eda e, unha vez salgada, comercializ\u00e1bana no mercado Mediterr\u00e1neo. A s\u00faa presenza introduciu moitos cambios no mundo do mar, xa que chegar\u00e1n a dominar o sector pesqueiro utilizando t\u00e9cnicas m\u00e1is avanzadas e agresivas, como a x\u00e1vega ou o uso do prensado na conserva. No comercio potenciar\u00e1n a ruta do Mediterr\u00e1neo, levando sardi\u00f1a salgada e traendo vi\u00f1os, augardentes ou sal.<\/p>\n\n\n\n

Estes novos empresarios integraranse na elite da sociedade das nosas vilas costeiras e ocupar\u00e1n postos relevantes na administraci\u00f3n e na pol\u00edtica. Na r\u00eda de Corcubi\u00f3n hai datos da chegada dos catal\u00e1ns cara ao ano 1755. Os portos onde tiveron unha maior presenza foron no de Fisterra, Cee, Corcubi\u00f3n, Camari\u00f1as e Laxe. Os apelidos catal\u00e1ns Xampen, Pou, Agramunt ou Carbonell foron os m\u00e1is frecuentes na r\u00eda de Corcubi\u00f3n, e os de Dom\u00e8nech, Mas, Haz ou Borrell, nas r\u00edas de Camari\u00f1as e Corme e Laxe.<\/p>\n\n\n\n

\"49.
Castelo do Cardeal, co monte Pindo ao fondo<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Durante os anos da Idade Moderna as nosas vilas costeiras, como outras do litoral galego, sufriron os ataques da pirater\u00eda<\/strong> procedente de pa\u00edses atl\u00e1nticos europeos e tam\u00e9n do norte de \u00c1frica. Os n\u00facleos de Fisterra, Corcubi\u00f3n, Cee, Mux\u00eda, Camari\u00f1as ou Laxe foron os que sufriron os maiores saqueos, pois apenas dispo\u00f1\u00edan de medios para facerlle fronte a estas acometidas por mar, tan s\u00f3 contaban con pequenos redutos defensivos nos que hab\u00eda alg\u00fan can\u00f3n. Non ser\u00e1 ata mediados do s\u00e9culo XVIII cando se constr\u00faan as primeiras bater\u00edas defensivas nas r\u00edas de Corcubi\u00f3n e Camari\u00f1as. Na primeira levantaranse as fortalezas de San Carlos<\/strong> (Fisterra), O Cardeal<\/strong> (Corcubi\u00f3n) e a do Pr\u00edncipe<\/strong> (Cee), que a\u00ednda se conservan na actualidade. Na r\u00eda de Camari\u00f1as constru\u00eduse a do Soberano<\/strong>, da que tan s\u00f3 quedan os alicerces.<\/p>\n\n\n\n

Se os habitantes das vilas do litoral da Costa da Morte viv\u00edan fundamentalmente da pesca, os das zonas do interior fac\u00edano da agricultura<\/strong> e gander\u00eda<\/strong>. A maior\u00eda das terras que traballaban eran arrendadas a trav\u00e9s dun contrato foral outorgado por unha instituci\u00f3n eclesi\u00e1stica, por un nobre ou fidalgo, que impo\u00f1\u00eda a obriga de pagar unha renda anual case sempre en especie: trigo, centeo ou millo.<\/p>\n\n\n\n

Os priorados como o de Moraime<\/strong>, Oz\u00f3n<\/strong> ou Ba\u00ed\u00f1as<\/strong> ti\u00f1an moitas terras aforadas das que recadaban grandes cantidades de cereal. As rendas que anualmente recib\u00eda Moraime durante a segunda metade do s\u00e9culo XVII eran duns 3500 ferrados de trigo, m\u00e1is de 1000 ferrados de millo e uns 600 de centeo, de a\u00ed que fose un dos priorados que m\u00e1is renda achegaba ao mosteiro de San Marti\u00f1o Pinario de Santiago, de quen depend\u00eda. As rendas que cada ano aportaban conxuntamente os priorados de Oz\u00f3n e Ba\u00ed\u00f1as, tam\u00e9n a San Marti\u00f1o, andaban arredor dos 2700 ferrados de trigo, 1200 de centeo e uns 800 de millo (Casti\u00f1eira Castro, 2000: 2019).<\/p>\n\n\n\n

\"50.
Ho\u0301rreo de San Martin\u0303o de Ozo\u0301n<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Una vez pagadas las rentas forales y dem\u00e1s tributos al campesinado, apenas le quedaba recursos para sobrevivir. El trigo que recog\u00eda pr\u00e1cticamente iba todo destinado a abonar foros y otros impuestos; procuraba guardar una reserva de ma\u00edz para cocer el pan de borona y alimentar los animales dom\u00e9sticos.<\/p>\n\n\n\n

Las fincas de las explotaciones agrarias eran de reducidas dimensiones y en ellas se realizaba una rotaci\u00f3n trienal de cultivos. El primer a\u00f1o se sembraba trigo o centeno y los dos siguientes, ma\u00edz. <\/p>\n\n\n\n

A partir del siglo XVIII se introducir\u00e1 el cultivo de la patata, planta tambi\u00e9n llegada de Am\u00e9rica, que comenz\u00f3 a extenderse desde las tierras del interior hacia las de la costa. Este tub\u00e9rculo sustituir\u00e1 a la casta\u00f1a y contribuir\u00e1 a la mejora de la alimentaci\u00f3n de las clases m\u00e1s desfavorecidas. <\/p>\n\n\n\n

Como muestra de la intensa introducci\u00f3n del ma\u00edz en las tierras de A Costa da Morte nos queda la numerosa cantidad de h\u00f3rreos <\/strong>o cabazos <\/strong>que se construyeron para almacenar y conservar este cereal. De todos ellos, destacan algunos por su longitud, como el de Lira, Carnota, Oz\u00f3n, Cereixo o Cambeda. Excepto el de Cereixo, los dem\u00e1s pertenec\u00edan a la iglesia, en los que se guardaba la cosecha de las rentas e impuestos que los campesinos pagaban a esta instituci\u00f3n. En las villas del litoral, la profesi\u00f3n de marinero era predominante, pero tambi\u00e9n hab\u00eda otras, como la de comerciante, artesano, zapatero, sastre, boticario o abogado, porque estos n\u00facleos cumpl\u00edan tambi\u00e9n la funci\u00f3n de peque\u00f1os centros comerciales y de servicios para la poblaci\u00f3n de alrededor. En las parroquias del rural dominaba el oficio de labrador, aunque tambi\u00e9n pod\u00eda haber alg\u00fan tabernero, carpintero, herrero, zapatero, costurera o tejedora. Algunos de ellos ejerc\u00edan la profesi\u00f3n a tiempo parcial, alternando con el trabajo agr\u00edcola. Un caso especial era el de Bu\u00f1o<\/strong>, especializado en la profesi\u00f3n alfarera, que practicaba la mayor\u00eda de su poblaci\u00f3n. Esta actividad ya aparece documentada en el siglo XVI, cuando artesanos de esta parroquia berganti\u00f1ana hicieron las ca\u00f1er\u00edas para la primera tra\u00edda de aguas de la ciudad de A Coru\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n

\"50bis.
Oleiri\u0301a de Bun\u0303o<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

La cer\u00e1mica de Bu\u00f1o se exportaba por mar desde Ponteceso o Corme a otras partes de Galicia e incluso de Asturias y Portugal. Por tierra, eran los arrieros xalleiros <\/em>los que la distribu\u00edan por ferias y n\u00facleos del interior.<\/p>\n\n\n\n

El cultivo del lino <\/strong>tambi\u00e9n tuvo cierta relevancia en las tierras de A Costa da Morte, sobre todo en las comarcas de Soneira y Berganti\u00f1os. Con \u00e9l se elaboraban diversos tejidos en los telares que hab\u00eda en el medio rural para uso dom\u00e9stico o para exportar. La llegada del lino de fuera y la industria textil hicieron desaparecer este tejido artesano.<\/p>\n\n\n\n

La artesan\u00eda que alcanz\u00f3 un mayor desarrollo en el territorio de nuestra regi\u00f3n costera fue la del encaje<\/strong>, sobre todo en la zona litoral. Se desconoce c\u00f3mo se introdujo en Galicia, pero en el siglo XV ya hay noticias de su presencia. A mediados del siglo XVIII se extend\u00eda por todo el litoral gallego y algunas zonas de interior. Finalmente, quedar\u00eda reducida su pr\u00e1ctica a los aleda\u00f1os de la r\u00eda de Camari\u00f1as. Tuvo cierta importancia para la econom\u00eda familiar, ya que representaba un complemento necesario para los hogares de marineros y labradores. Antes de alcanzar su momento de esplendor a finales del siglo XIX y primeras d\u00e9cadas del XX, cuando esta artesan\u00eda aprovech\u00f3 la gran demanda de los pa\u00edses latinoamericanos, se comercializaba por Galicia y zonas del interior peninsular, llevada por campesinos que iban a la siega a Castilla.<\/p>\n\n\n\n

\"51
Palilleiras na Mostra do Encaixe de Camarin\u0303as de 2023<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":16,"template":"","pagina-padre":[95],"level-pagina":[66],"class_list":["post-1217","libro","type-libro","status-publish","hentry","pagina-padre-raices-historicas-gl","level-pagina-66"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/guia.visitacostadamorte.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/libro\/1217","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/guia.visitacostadamorte.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/libro"}],"about":[{"href":"https:\/\/guia.visitacostadamorte.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/libro"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/guia.visitacostadamorte.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/guia.visitacostadamorte.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/libro\/1217\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1514,"href":"https:\/\/guia.visitacostadamorte.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/libro\/1217\/revisions\/1514"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/guia.visitacostadamorte.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1217"}],"wp:term":[{"taxonomy":"pagina-padre","embeddable":true,"href":"https:\/\/guia.visitacostadamorte.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/pagina-padre?post=1217"},{"taxonomy":"level-pagina","embeddable":true,"href":"https:\/\/guia.visitacostadamorte.com\/gl\/wp-json\/wp\/v2\/level-pagina?post=1217"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}